Ενόψει της σημερινής 5ης Συνεδρίασης του Συμβουλίου μας, παραθέτω ορισμένες χρήσιμες πληροφορίες για την ανακύκλωση συσκευασιών που συνέλεξα μετά από σχετική έρευνα και οι οποίες μπορούν να συμβάλουν στην καλύτερη κατανόηση της εφαρμοζόμενης πρακτικής.

Η ανταποδοτική ανακύκλωση, μαζί με άλλα συστήματα ανακύκλωσης, εφαρμόζεται στο πλαίσιο Κοινοτικής Νομοθεσίας (2008/98/ΕΚ), ορίζοντας συγκεκριμένους στόχους για τη χώρα μας, η μη τήρηση των οποίων επιφέρει πρόστιμα της Ε.Ε. Για την επίτευξη των ποσοτικών στόχων, η Ε.Ε. προτείνει την άμεση εφαρμογή «οικονομικών εργαλείων», προκειμένου να ενισχυθεί το κίνητρο συμμετοχής των πολιτών.

Ενδεικτικά, το νομικό πλαίσιο το οποίο διέπει την διαδικασία παραγωγής και διαχείρισης αποβλήτων είναι: ο Ν.2939/2001, ο Ν.4042/2012, ο Ν.4496/2017 κατόπιν της Οδηγίας 2015/720/ΕΕ με, ο Ν.4736/2020 κατόπιν της Οδηγίας 2019/904/ΕΕ με, καθώς και οι Οδηγίες 2018/851 και 852/ΕΕ. Η νομοθεσία περιλαμβάνει επίσης το Εθνικό Σχέδιο Διαχείρισης Αποβλήτων (ΕΣΔΑ) 2020-2030 (ΦΕΚ 185/Α/298.2020) και το Ν.4819/2021 (ΦΕΚ 129/Α/23.6.2021).

Τέλος, εξαιρετικό ενδιαφέρον παρουσιάζει η Τελική Έκθεση της BlackForest, όπου αποτυπώνονται στοιχεία της μελέτης της Γερμανικής Εταιρείας Deutsche Gesellschaft fur Internationale Zusammenarbeit (GIZ) GmbH.

Όσον αφορά στην ολοκληρωμένη διαχείριση των στερεών αποβλήτων, συνεπώς και στην ανακύκλωση συσκευασιών, οι Δήμοι της χώρας επωμίζονται κατά κύριο λόγο την ευθύνη για την εφαρμογή των σχετικών νόμων και διατάξεων, καθώς και την ευθύνη της μετάβασης από το μοντέλο «παραγωγής – προμήθειας – χρήσης – απόρριψης» στο μοντέλο της κυκλικής οικονομίας και της βιώσιμης διαχείρισης των πόρων (πρόληψη – μείωση – επαναχρησιμοποίηση – ανακύκλωση – ανάκτηση ενέργειας – τελική διάθεση).

Από τους συνολικά 12 υποχρεωτικούς στόχους που τίθενται με το ΕΣΔΑ 2020 – 2030, οι στόχοι για την ανακύκλωση συσκευασιών είναι:

• Άμεση εφαρμογή του συστήματος «Πληρώνω όσο Πετάω» (ή «Κερδίζω όσο Διαχωρίζω»), από 1.1.2023, στους Δήμους με πληθυσμό άνω των 100.000 κατοίκων,
• Υποχρεωτική χωριστή συλλογή χαρτιού, γυαλιού, πλαστικών, μετάλλων, μπαταριών και αποβλήτων τροφίμων, σε όλα τα σχολεία της χώρας, από 1.9.2022 με αρμοδιότητα των Δήμων,
• Εφαρμογή συστήματος εγγυοδοσίας (DRS) για συσκευασίες αλουμινίου, γυάλινες φιάλες μιας χρήσης και πλαστικές φιάλες.

Ο ΕΟΑΝ είναι φορέας της Γενικής Κυβέρνησης εποπτευόμενος από το Υπουργείο Περιβάλλοντος και Ενέργειας, υπό την εποπτεία του οποίου τίθενται τα ΣΕΔ (Συστήματα Εναλλακτικής Διαχείρισης) των επτά (7) διαφορετικών ρευμάτων αποβλήτων (απόβλητα συσκευασίας, απόβλητα λιπαντικών ελαίων, μεταχειρισμένα ελαστικά οχημάτων, απόβλητα ηλεκτρικών στήλων & συσσωρευτών, οχήματα στο τέλος κύκλου ζωής, απόβλητα ηλεκτρικού & ηλεκτρονικού εξοπλισμού και απόβλητα εκσκαφών, κατασκευών και κατεδαφίσεων).

Όσον αφορά στα απόβλητα συσκευασίας, οι Δήμοι έχουν υποχρέωση να οργανώνουν το δίκτυο συλλογής (χωροθέτηση μπλε κάδων και δρομολόγια αποκομιδής), να ενημερώνουν και να ευαισθητοποιούν τους πολίτες, καθώς και να παρέχουν εκπαίδευσης προσωπικού σε συνεργασία με τα ΣΕΔ. Για την περίοδο 2020-2030, τίθενται απαιτήσεις για χωριστή συλλογή χαρτιού, γυαλιού, μετάλλων, πλαστικών με την επιφύλαξη των παρ. 2 και 3 του άρθρου 23 του Ν. 4819/2021, δηλαδή επιτρέπεται η κοινή συγκέντρωση εφ’ όσον πληρούται τουλάχιστον ένας από τους τέσσερις όρους που ορζει η νομοθεσία[1].

Εγκεκριμένα ΣΕΔ για τις συσκευασίες και τα απόβλητα συσκευασιών, είναι τα εξής:

• ΑΝΑΚΥΚΛΩΣΗ της ΕΕΑΑ Α.Ε. (ιδρύθηκε το 2001 και στο μετοχικό κεφάλαιο συμμετέχει η ΚΕΔΕ με ποσοστό 35%),
• Κέντρο Εναλλακτικής Περιβαλλοντικής Διαχείρισης Α.Ε. (για τις συσκευασίες λιπαντικών),
• ΑΒ ΒΑΣΙΛΟΠΟΥΛΟΣ Α.Ε. (από το 2004 συνεργάζεται με την εταιρεία ΤΕΧΑΝ, η οποία διαθέτει τα «Σπιτάκια Ανακύκλωσης»),
• ΑΝΤΑΠΟΔΟΤΙΚΗ ΑΝΑΚΥΚΛΩΣΗ Α.Ε. (ιδρύθηκε το 2008 και η εταιρεία ΤΕΧΑΝ προμηθεύει από την έναρξη λειτουργίας της εταιρείας με συστήματα εξοπλισμού υψηλής τεχνολογίας -τα γνωστά «Σπιτάκια Ανακύκλωσης»-  για την εφαρμογή της νομικής υποχρέωσης για «Διαλογή στην Πηγή», σε χωριστά ρεύματα υλικών συσκευασίας (πλαστικό, γυαλί, μέταλλο και χαρτί).

Δυστυχώς, παρότι αναζήτησα στατιστικά στοιχεία για το 2023 σε σχέση με τις επιδόσεις των δύο ΣΕΔ (δηλ. της ΕΕΑΑ και της ΑΝΤΑΠΟΔΟΤΙΚΗΣ ΑΝΑΚΥΚΛΩΣΗΣ) δεν βρήκα σχετική πληροφόρηση. Στο διαδίκτυο υπάρχει πληροφόρηση μόνον για την ΕΕΑΑ, για το έτος 2021.

Προφανώς, οι Δήμοι της χώρας θα έπρεπε να έχουν απαιτήσει εκ μέρους των δημοτών τους να δημοσιεύεται σε περίοπτη θέση των ιστοτόπων των δύο ΣΕΔ, η ετήσια αναφορά επίτευξης στόχων.

[1] α) η κοινή συγκέντρωση ορισμένων τύπων αποβλήτων δεν επηρεάζει τη δυνατότητά τους να υποβάλλονται σε προετοιμασία για επαναχρησιμοποίηση, ανακύκλωση ή άλλες εργασίες ανάκτησης, σύμφωνα με το άρθρο 4 και το αποτέλεσμα που επιτυγχάνεται με τις εργασίες αυτές είναι συγκρίσιμης ποιότητας με εκείνο που επιτυγχάνεται με τη χωριστή συλλογή,

β) η χωριστή συλλογή δεν παράγει τα καλύτερα δυνατά περιβαλλοντικά αποτελέσματα λαμβανομένων υπόψη των συνολικών περιβαλλοντικών επιπτώσεων της διαχείρισης των σχετικών ροών αποβλήτων,

γ) δεν είναι τεχνικά εφικτή η χωριστή συλλογή στο πλαίσιο των ορθών πρακτικών συλλογής των αποβλήτων,

δ) η χωριστή συλλογή θα είχε δυσανάλογο οικονομικό κόστος, λαμβανομένων υπόψη του κόστους από τις επιπτώσεις της συλλογής και επεξεργασίας ανάμικτων αποβλήτων στο περιβάλλον και στην υγεία, των δυνατοτήτων για βελτίωση της αποτελεσματικότητας της συλλογής και επεξεργασίας αποβλήτων, των εσόδων από τις πωλήσεις δευτερογενών πρώτων υλών, καθώς και από την εφαρμογή της αρχής «ο ρυπαίνων πληρώνει» και της διευρυμένης ευθύνης του παραγωγού.

Το Κέντρο Πρόληψης “Αθηνά Υγεία” σε συνεργασία με το Αρεταίειο Νοσοκομείο και το ΕΚΠΑ σας προσκαλούν σε μια εθελοντική δράση προσφοράς, την Πέμπτη 23  Μαΐου  2024 και ώρες 11.00-17.00 στην Τεχνόπολη του Δήμου Αθηναίων, αίθουσα Μηχανουργείο.

Στον ορισμό της για τη διαβουλευτική δημοκρατία, η Hartz-Karp[1] υποστηρίζει, ότι η διαδικασία της διαβούλευσης ενισχύει τις φωνές των πολιτών, ανεξάρτητα από την κοινωνικοοικονομική κατάσταση, το φύλο και την ηλικία τους, μέσω της συνδιαμόρφωσης λύσεων για ζητήματα δημοσίου ενδιαφέροντος που τους αφορούν. Σύμφωνα με όσα επισημαίνει ο Rosenberg[2], η διαβούλευση θέτει στο επίκεντρο το άτομο, ως πολίτη, προβάλλοντας την ορθολογικότητά του, καθώς και το αίσθημα δικαιοσύνης που αναπτύσσει κατά τη διαδικασία λήψης μιας απόφασης.

Ο Αντώνης Μακρυδημήτρης επέμενε συχνά, ότι «όσο περισσότεροι οι νόμοι, τόσο ατελέστερη η διαδικασία της επεξεργασίας και η εγγύηση της ποιότητας και της αξίας τους», ενώ από τον 1^ο αιώνα μ.Χ., ο Τάκιτος διαπίστωνε, ότι: «Όσο πιο διεφθαρμένο είναι ένα κράτος, τόσο περισσότεροι είναι οι νόμοι και οι διατάξεις σε αυτό».

Όπως έχει αποδείξει η εμπειρία, η ταχύτητα της νομοθετικής διαδικασίας, κατά κανόνα δεν συμβάλει σε «καλή» και «δίκαια» νομοθέτηση. Αντίθετα, οδηγεί σε πολυνομία και σε σύγκρουση μεταξύ νομοθετικών διατάξεων με συναφές περιεχόμενο, χαρακτηριστικά που παρεμποδίζουν σε μεγάλο βαθμό τη δημόσια διοίκηση της χώρας στην εφαρμογή των νόμων. Η διαβούλευση, μέσω της ευρύτερης συμμετοχής και συναίνεσης, μετά από ενημέρωση της κοινωνίας, «εξορθολογίζει» τις αποφάσεις, τόσο σε υπερτοπικό όσο και σε τοπικό επίπεδο, καθόσον οι πολίτες έχουν τη δυνατότητα να αναλύουν τα υφιστάμενα γεγονότα από πολλαπλές οπτικές, να συζητούν και να αντισταθμίζουν τις επιλογές τους (Hartz-Karp). Η συνεισφορά της διαβούλευσης στη συνεργατική αναζήτηση συμφωνίας, καλλιεργεί έτι περαιτέρω τη δημοκρατική κουλτούρα, θεμελιώνοντας ταυτόχρονα τη διαδικασία λήψης αποφάσεων στην νομιμοποιητική οδό της συμμετοχής των πολιτών.

Όσον αφορά στο επίπεδο της τοπικής αυτοδιοίκησης, η διαδικασία της διαβούλευσης συνήθως αρχίζει με τη δημοσιότητα των προς απόφαση θεμάτων και συνεχίζεται με τη διεξαγωγή διαλόγου, τη διατύπωση και ανάλυση των απόψεων, καταλήγοντας σε κοινά αποδεκτές λύσεις για όλους τους εμπλεκομένους (stakeholders).

Η οδηγία COM 2002/704 της Ε.Ε. αναγνωρίζει την ανάγκη για διαβούλευση στα πλαίσια ευρείας συμμετοχής σε κάθε στάδιο πολιτικής, από το σχεδιασμό μέχρι την εφαρμογή της, τηρώντας πάντοτε τις αρχές της διαφάνειας και της λογοδοσίας. Αυτά επιτυγχάνονται μέσω της ενημέρωσης των εμπλεκομένων και των συμφερόντων που αυτοί εκπροσωπούν, κατά τρόπον ώστε μέσω της διαβούλευσης, πριν από τη λήψη οποιασδήποτε απόφασης, να διασφαλίζεται η αποτελεσματική εφαρμογή της.

Θα πρέπει να τονισθεί, ότι τόσο στο άρθρο 21 της Οικουμενικής Διακήρυξης των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου, όσο και στο άρθρο 25 του Διεθνούς Συμφώνου για τα Ατομικά Δικαιώματα, κατοχυρώνεται το δικαίωμα συμμετοχής στην άσκηση δημόσιας εξουσίας. Στην ελληνική έννομη τάξη -με τον ν. 4014/2011– η διαβούλευση καθίσταται ουσιώδης τύπος της περιβαλλοντικής αδειοδότησης.

Η αστική ευθύνη λόγω παραβίασης του συμμετοχικού δικαιώματος, θεμελιώνεται εξ ίσου σε σχέση με άλλα είδη ευθύνης προς αποζημίωση, ενώ το έννομο συμφέρον συμμετοχής στη διοικητική διαδικασία της διαβούλευσης, παρέχει πρόσβαση σε άσκηση ένδικων μέσων για την προστασία του συμμετοχικού δικαιώματος, τόσο λόγω παράλειψης διεξαγωγής της διαβούλευσης όσο και εξ αιτίας πλημμέλειας στη διαβουλευτική διαδικασία. Προφανώς, όταν συντρέχει το τεκμήριο γνώσης του διοικούμενου για την εφαρμογή της προτεινόμενης ρύθμισης, τα προαναφερόμενα ενισχύονται περισσότερο.

Το Σύνταγμα κατοχυρώνει διαβουλευτικό δικαίωμα -ως ειδική και όχι γενική- υποχρέωση των Δημοσίων Οργάνων. Μάλιστα, παρότι μορφές διαβούλευσης που πηγάζουν εκ του νόμου μπορούν να καταργούνται, ο δημόσιος διάλογος παραμένει, ειδικότερα όταν εξετάζεται σε αντιδιαστολή με περιπτώσεις κατά τις οποίες το δικαίωμα διαβούλευσης έχει ως σκοπό τον εξορθολογισμό μιας διαδικασίας λήψης απόφασης. Υπό το πρίσμα αυτό, η κατάργηση ή η μη διεξαγωγή διαβούλευσης, ισοδυναμεί με την αποδοχή ότι η απόφαση δεν λαμβάνεται τελικά εξ ίσου ορθολογιστικά, ενώ το αίσθημα της αδικίας ενισχύεται.

[1] Hartz-Karp J., (2005), “A Case Study in Deliberative Democracy: Dialogue with the City”, Journal of Public Deliberation 1(1). doi: https://doi.org/10.16997/jdd.27

[2] Rosenberg S., (2007), “Deliberation, Participation and Democracy: Can People Govern?”, Palgrave Macmillan London. doi: https://doi.org/10.1057/9780230591080